Biết ơn mỗi ngày cùng SEL: Bộ đôi nuôi dưỡng sự tử tế trong trái tim con

Trong những năm đầu đời, mỗi trải nghiệm cảm xúc của trẻ đều trở thành chất liệu định hình cách trẻ hiểu về thế giới và con người xung quanh. Tâm lý học phát triển chỉ ra rằng trẻ không tự nhiên trở nên thấu cảm hay tử tế mà hình thành những phẩm chất này thông qua hàng trăm tương tác nhỏ mỗi ngày với người lớn và bạn bè. Trong giai đoạn 3 đến 6 tuổi, cấu trúc não bộ liên quan đến điều tiết cảm xúc và nhận thức xã hội phát triển mạnh, khiến trẻ đặc biệt nhạy với những trải nghiệm tích cực. Chính vì vậy, 𝒃𝒊𝒆̂́𝒕 𝒐̛𝒏 𝒍𝒂̀ 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒕𝒓𝒐𝒏𝒈 𝒏𝒉𝒖̛̃𝒏𝒈 𝒏𝒂̆𝒏𝒈 𝒍𝒖̛̣𝒄 𝒄𝒂̉𝒎 𝒙𝒖́𝒄 𝒄𝒐̂́𝒕 𝒍𝒐̃𝒊 𝒎𝒂̀ 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄 𝒎𝒂̂̀𝒎 𝒏𝒐𝒏 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒕𝒉𝒆̂̉ 𝒃𝒐̉ 𝒒𝒖𝒂, bởi đây là nền tảng để trẻ học cách nhận ra sự giúp đỡ, trân trọng đóng góp của người khác và xây dựng thái độ sống tích cực đối với cộng đồng.

Để hiểu sâu hơn cách biết ơn được nuôi dưỡng ở trẻ, cần làm rõ SEL là gì. Theo Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning (CASEL), SEL là một khung năng lực có cấu trúc, giúp trẻ phát triển năm nhóm năng lực gồm tự nhận thức, tự quản lý, nhận thức xã hội, kĩ năng quan hệ và ra quyết định có trách nhiệm. Những năng lực này được xây dựng thông qua các hoạt động được thiết kế có chủ đích trong môi trường nhất quán giữa nhà trường và gia đình. Từ góc nhìn đó, 𝒌𝒉𝒖𝒏𝒈 𝑺𝑬𝑳 𝒄𝒉𝒐 𝒕𝒉𝒂̂́𝒚 𝒃𝒊𝒆̂́𝒕 𝒐̛𝒏 𝒍𝒂̀ 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒏𝒂̆𝒏𝒈 𝒍𝒖̛̣𝒄 𝒄𝒐́ 𝒕𝒉𝒆̂̉ 𝒓𝒆̀𝒏 𝒍𝒖𝒚𝒆̣̂𝒏 𝒄𝒐́ 𝒄𝒉𝒖̉ đ𝒊́𝒄𝒉, chứ không phải đặc tính sẵn có. Nhiều nghiên cứu như của Waters (2019) và Froh et al. (2014) chỉ ra rằng trẻ được hướng dẫn gọi tên cảm xúc và phản tư về sự giúp đỡ nhận được thường hình thành thái độ biết ơn rõ ràng hơn so với trẻ chỉ được nhắc nhở “phải nói cảm ơn”.

Một minh chứng rõ ràng có thể thấy ngay trong lớp học mầm non nơi vô số cơ hội thực hành biết ơn diễn ra tự nhiên mỗi ngày. Khi trẻ sẵn sàng nhường ghế, chia bánh, hỗ trợ bạn nhặt đồ chơi hay mỉm cười chào cô bảo vệ, những hành vi nhỏ ấy vừa phản ánh nhu cầu kết nối vừa là điểm khởi đầu cho quá trình nhận diện giá trị của người khác. Theo quan sát thực nghiệm trong nhiều nghiên cứu về học tập cảm xúc, 𝒕𝒓𝒆̉ 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒕𝒉𝒖̛̣𝒄 𝒔𝒖̛̣ 𝒉𝒐̣𝒄 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒃𝒊𝒆̂́𝒕 𝒐̛𝒏 𝒌𝒉𝒊 𝒄𝒂́𝒄 𝒕𝒓𝒂̉𝒊 𝒏𝒈𝒉𝒊𝒆̣̂𝒎 𝒏𝒉𝒐̉ 𝒉𝒂̆̀𝒏𝒈 𝒏𝒈𝒂̀𝒚 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 𝒄𝒉𝒖𝒚𝒆̂̉𝒏 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝒌𝒉𝒐𝒂̉𝒏𝒉 𝒌𝒉𝒂̆́𝒄 𝒏𝒉𝒂̣̂𝒏 𝒅𝒊𝒆̣̂𝒏 𝒄𝒂̉𝒎 𝒙𝒖́𝒄. Điều này diễn ra khi giáo viên hoặc bố mẹ dừng lại để hỏi trẻ “con cảm thấy thế nào khi bạn giúp mình”, “con muốn nói gì với cô cấp dưỡng vì bữa trưa ngon”, hoặc “hôm nay ai đã làm điều gì khiến con vui”. Những đối thoại này dẫn trẻ từ nhận biết hành động sang kết nối cảm xúc và suy nghĩ, từ đó tạo ra trí nhớ cảm xúc bền vững hơn nhiều so với việc lặp lại lời dặn “phải biết lễ phép”.

Dữ liệu nghiên cứu về SEL cũng cho thấy tác động dài hạn của việc nuôi dưỡng lòng biết ơn. Trẻ được tiếp xúc đều đặn với các hoạt động cảm xúc tích cực thường có khả năng điều tiết cảm xúc tốt hơn, mức độ hợp tác cao hơn và ít xảy ra xung đột trong tương tác xã hội. Một báo cáo của Greater Good Science Center (UC Berkeley) cho thấy các nghi thức nhỏ trong gia đình như nhắc lại “một điều đáng biết ơn trong ngày” giúp trẻ tăng mức độ hài lòng và củng cố cảm giác an toàn cảm xúc. Khi chuyển sang bối cảnh trường học, những hoạt động đóng vai, kể chuyện, viết thiệp cảm ơn hoặc quan sát hành vi tử tế của bạn bè giúp trẻ diễn tập nhiều vai trò xã hội khác nhau, từ đó mở rộng khả năng thấu cảm. Chính vì vậy, 𝒔𝒖̛̣ đ𝒐̂̀𝒏𝒈 𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝒕𝒉𝒐̂́𝒏𝒈 𝒏𝒉𝒂̂́𝒕 𝒈𝒊𝒖̛̃𝒂 𝒈𝒊𝒂 đ𝒊̀𝒏𝒉 𝒗𝒂̀ 𝒏𝒉𝒂̀ 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈 𝒕𝒂̣𝒐 𝒏𝒆̂𝒏 𝒎𝒐̂𝒊 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈 𝒏𝒖𝒐̂𝒊 𝒅𝒖̛𝒐̛̃𝒏𝒈 𝒍𝒐̀𝒏𝒈 𝒃𝒊𝒆̂́𝒕 𝒐̛𝒏 𝒗𝒖̛̃𝒏𝒈 𝒃𝒆̂̀𝒏 𝒐̛̉ 𝒄𝒐𝒏, khi trẻ được nghe cùng một thông điệp, nhìn thấy người lớn làm gương và được trao cơ hội thể hiện sự trân trọng theo cách tự nhiên nhất.

---

Tổng kết lại, “biết ơn và SEL” không tồn tại tách biệt mà hòa vào nhau thành một tiến trình giáo dục xuyên suốt. Biết ơn giúp trẻ nhìn nhận thế giới bằng sự trân trọng, còn SEL là “bộ khung” làm rõ cách trẻ học, lặp lại và duy trì thái độ sống ấy qua từng tương tác nhỏ. Khi phụ huynh và giáo viên chủ động tạo ra những khoảnh khắc chậm rãi để gọi tên cảm xúc, trao cơ hội cho trẻ bày tỏ sự biết ơn và ghi nhận những hành động tử tế đúng lúc, trẻ sẽ hình thành một thói quen cảm xúc tích cực: nhìn thấy điều tốt ở người khác và đáp lại bằng lòng nhân ái. Đây chính là lớp nền nhân văn vững chắc mà giáo dục mầm non hướng đến, giúp trẻ lớn lên trong một thế giới được xây bằng sự thấu cảm, trân trọng và tử tế.